ମୃଗତୃଷ୍ଣା

ଡକ୍ଟର କୃଷ୍ଣ ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର

ପରିଚୟ (Introduction)

ଡକ୍ଟର କୃଷ୍ଣ ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲିଖିତ ‘ମୃଗତୃଷ୍ଣା’ କେବଳ ଏକ ଉପନ୍ୟାସ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ମାନବୀୟ ବାସନା, ପରିସ୍ଥିତି ଏବଂ କର୍ମଫଳର ଏକ ଜଟିଳ ରୂପକ । ମୃଗତୃଷ୍ଣା ବା ମରୀଚିକା ଯେପରି ଦୂରରୁ ଜଳର ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ମଣିଷ ଜୀବନର ଅନେକ ଆଶା ଓ ଅଭିଳାଷ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଦିନେ ‘କିଛି ନୁହେଁ’ରେ ପରିଣତ ହୁଏ । ଯେତେବେଳେ ବାସ୍ତବ ବୋଲି ମନେ ହେଉଥିବା ବସ୍ତୁ ବା ସମ୍ପର୍କ ହଠାତ୍ ମୂଲ୍ୟହୀନ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ହୃଦୟ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ । ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ଆମକୁ ଏହି ଚିରନ୍ତନ ସତ୍ୟ ସହ ପରିଚିତ କରାଏ ଯେ ସଂସାରର ସବୁକିଛି ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଖଦ ନୁହେଁ । ମଣିଷର ଆନ୍ତରିକ ବାସନା ଏବଂ ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ଚରିତ୍ର କିପରି ତାକୁ ଦୁଃଖର ସାଗରକୁ ଠେଲି ଦିଏ, ତାହା ଏହି କାହାଣୀର ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ । ପାଠକ ଏହି ବହିଟି ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ଭାବପ୍ରବଣ ଯାତ୍ରାର ଅନୁଭୂତି ପାଇବେ, ଯେଉଁଠି ଆଦର୍ଶବାଦ ଓ ବାସ୍ତବବାଦର ସଂଘର୍ଷ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।

ପୃଷ୍ଠଭୂମି (Setting and Context)

ଏହି ଉପନ୍ୟାସର କାହାଣୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବନାରସ ହିନ୍ଦୁ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ (BHU) ର ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ରଚିତ । ଘଟଣାକାଳ ହେଉଛି ୧୯୫୦ ଦଶକର ଶେଷ ଭାଗ । କାହାଣୀ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଜୁଲାଇ ମାସର ଏକ ପ୍ରଖର ଖରା ଦିନରୁ, ଯେତେବେଳେ ଓଡ଼ିଶାର ଉତ୍କଳ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ବି.ଏ. ପାସ୍ କରି କେତେଜଣ ମେଧାବୀ ଛାତ୍ର ଏମ୍.ଏ. ପଢ଼ିବା ପାଇଁ ବନାରସ କ୍ୟାଣ୍ଟନମେଣ୍ଟ ଷ୍ଟେସନରେ ଓହ୍ଲାନ୍ତି । ଉତ୍ତର ଭାରତର ସେହି ପ୍ରାଣଘାତୀ ଗରମ, ଡୁନ୍ ଏକ୍ସପ୍ରେସର କୋଇଲା ଗୁଣ୍ଡ ଏବଂ ହଷ୍ଟେଲ ଖୋଜିବାର ହଇରାଣ ହରକତ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଯୁବକମାନଙ୍କର ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଉତ୍ସାହର କାହାଣୀ ଗତିଶୀଳ ହୁଏ । ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ସେହି ଭବ୍ୟ ପ୍ରାଙ୍ଗଣ, ନିକାଞ୍ଚନ ପରିବେଶ ଏବଂ ହଷ୍ଟେଲର ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଜୀବନ ମଧ୍ୟରେ ଶିକ୍ଷା ଓ ସଂସ୍କାରର ଏକ ନିଆରା ସମନ୍ୱୟ ଏହି ବହିରେ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛି ।

ପ୍ରମୁଖ ପାତ୍ରମାନେ (Major Characters)

ସୁଶାନ୍ତ: କାହାଣୀର ନାୟକ ସୁଶାନ୍ତ ଜଣେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମେଧାବୀ, ନୀତିବାନ ଏବଂ ଗମ୍ଭୀର ଚରିତ୍ରର ଯୁବକ । ସେ ଓଡ଼ିଶାରୁ ବନାରସ ଆସିଛନ୍ତି ଇଂରାଜୀ ବା ଦର୍ଶନ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷା ପାଇଁ-। ସେ ଜଣେ କର୍ମକାଣ୍ଡୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରର ସନ୍ତାନ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତାଧାରା ପାରମ୍ପରିକ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ । ସୁଶାନ୍ତ ଶସ୍ତା ଆଧୁନିକତା ବା ପ୍ରଗତିଶୀଳତା ପଛରେ ନଗୋଡ଼ାଇ ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱକୁ ସୁଦୃଢ଼ ରଖିବାରେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ।

ବିନୀତା: ବିନୀତା ଏହି ଉପନ୍ୟାସର ସବୁଠାରୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଏବଂ ଜଟିଳ ନାରୀ ଚରିତ୍ର । ସେ ଜଣେ ନେପାଳୀ ଲୟରଙ୍କ ଝିଅ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦରୀ, ଶିକ୍ଷିତା ଏବଂ ଆଧୁନିକା । କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଅତୀତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖଦାୟକ; ସେ ଜଣେ ବାଲ୍ୟ ବିଧବା । ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଶିକ୍ଷାଦୀକ୍ଷା ଓ ପରିସ୍ଥିତି ତାଙ୍କୁ ଜଣେ ପ୍ରଗତିଶୀଳା ଓ ସମାନାଧିକାରର ପକ୍ଷପାତୀ ଭାବେ ଗଢ଼ି ତୋଳିଛି । ତାଙ୍କର ଏହି ଗର୍ବ ଓ ପ୍ରଗତିଶୀଳତା ହିଁ ତାଙ୍କୁ ଶେଷରେ ମରୀଚିକା ପଛରେ ଦଉଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ ।

ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା: ହଷ୍ଟେଲ ୱାର୍ଡନ ପ୍ରଫେସର ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ସାନ ଝିଅ ଏବଂ ସୁଶାନ୍ତଙ୍କ ସହପାଠିନୀ । ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସରଳ, ସୁଶୀଳ ଏବଂ କୋମଳ ହୃଦୟର ଝିଅ । ସେ ସୁଶାନ୍ତଙ୍କୁ ନିଷ୍ପାପ ଭାବେ ଭଲ ପାଉଥିଲେ ଏବଂ ନିଜର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବାଗଦାନରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ହିଁ ତ୍ରାଣକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।

ଧୂମକେତୁ ମହାନ୍ତି: ସୁଶାନ୍ତଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଓଡ଼ିଶାରୁ ଆସିଥିବା ଜଣେ ସାଧାରଣ ଛାତ୍ର, କିନ୍ତୁ ଛାତ୍ର ରାଜନୀତିରେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧୁରନ୍ଧର । ସେ ନିଜକୁ ପ୍ରଗତିବାଦୀ ଓ ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ବୋଲି କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ସେ ଜଣେ ସ୍ୱାର୍ଥପର ଏବଂ ନୈତିକତାହୀନ ବ୍ୟକ୍ତି । ନାରୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନୀଚ ଏବଂ ସେ ବିଭିନ୍ନ ଅନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ରହନ୍ତି ।

ସୋହନ ସିଂହ: ଦିଲ୍ଲୀର ଜଣେ ବଡ଼ ଠିକାଦାରଙ୍କ ପୁଅ । ସେ ଜଣେ ସୁଯୋଗବାଦୀ ଏବଂ ବିଳାସବ୍ୟସନରେ ମାତୁଥିବା ଯୁବକ । ସେ ବିନୀତାଙ୍କୁ ନିଜ ଜାଲରେ ଫସାଇ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ସହ ଖେଳନ୍ତି ।

ବିଷୟବସ୍ତୁ (Main Content)

ଉପନ୍ୟାସର କାହାଣୀ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ୧୯୫୦ ଦଶକର ଶେଷ ଭାଗର ଏକ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଦିନରୁ, ଯେତେବେଳେ ଓଡ଼ିଶାରୁ କେତେଜଣ ମେଧାବୀ ଯୁବକ—ସୁଶାନ୍ତ, ଧୂମକେତୁ ଓ ମୀନକେତନ—ବନାରସ ହିନ୍ଦୁ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଏମ୍.ଏ. ପଢ଼ିବା ପାଇଁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି । ଉତ୍ତର ଭାରତର ସେହି ପ୍ରାଣଘାତୀ ଗରମ ଓ ଡୁନ୍ ଏକ୍ସପ୍ରେସର କୋଇଲା ଗୁଣ୍ଡ ଭରା ଯାତ୍ରା ପରେ ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ଲଜପତ୍ ହଷ୍ଟେଲ ଖୋଜୁଥାନ୍ତି, ସେତିକିବେଳେ ସେମାନଙ୍କର ସାକ୍ଷାତ ହୁଏ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ଦୁଇ ସୁନ୍ଦରୀ ଯୁବତୀ ବିନୀତା ଓ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାଙ୍କ ସହ । ଏହି ପ୍ରଥମ ସାକ୍ଷାତ ହିଁ କାହାଣୀର ଭବିଷ୍ୟତ ସମ୍ପର୍କର ମୂଳଦୁଆ ପକାଏ । ବିନୀତା ପ୍ରଥମେ ସୁଶାନ୍ତଙ୍କୁ ଜଣେ ଅହଂକାରୀ ଯୁବକ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, କାରଣ ସୁଶାନ୍ତଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱରେ ଏକ ପ୍ରକାର ଗାମ୍ଭୀର୍ଯ୍ୟ ଓ ସଂଯମ ରହିଥିଲା-।

ସୁଶାନ୍ତ ଜଣେ ନୀତିବାନ, କର୍ମକାଣ୍ଡୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରର ସନ୍ତାନ ଏବଂ ମେଧାବୀ ଛାତ୍ର, ଯିଏ ଶସ୍ତା ଆଧୁନିକତା ବଦଳରେ ନିଜର ସଂସ୍କାରକୁ ବେଶି ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି । ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଧୂମକେତୁ ହେଉଛନ୍ତି ଜଣେ ଚତୁର ଛାତ୍ର ନେତା, ଯିଏ ନିଜକୁ ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଓ ପ୍ରଗତିଶୀଳ ବୋଲି କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ସେ ଜଣେ ସୁଯୋଗବାଦୀ ବ୍ୟକ୍ତି । ଧୂମକେତୁ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ନିଜର ପ୍ରତିପତ୍ତି ଜମାଇବା ପାଇଁ ଏକ ‘ଡ୍ରାମାଟିକ୍ ସୋସାଇଟି’ ଗଠନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସୁଶାନ୍ତଙ୍କ ସୁନାମକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ସେଥିରେ ଯୋଗ ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ସୁଶାନ୍ତ ଧୂମକେତୁର ଅସଲ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝିପାରି ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରନ୍ତି । ଏହି ଘଟଣା ସୁଶାନ୍ତଙ୍କ ଦୃଢ଼ ଚରିତ୍ରର ପରିଚୟ ଦିଏ ।

କାହାଣୀରେ ଏକ ଭାବପ୍ରବଣ ମୋଡ଼ ଆସେ ଯେତେବେଳେ ହଷ୍ଟେଲ ୱାର୍ଡନଙ୍କ ସାନ ଝିଅ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ସୁଶାନ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି । ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାଙ୍କ ଜୀବନ ଏକ କରୁଣ ସତ୍ୟ ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା; ପିଲାଦିନୁ ତାଙ୍କ ମାତା ଜଣେ ଅଯୋଗ୍ୟ ଓ କୁତ୍ସିତ ଜମିଦାର ପୁଅ ସହ ତାଙ୍କର ବିବାସହ ସ୍ଥିର କରିଦେଇଥିଲେ । ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ସେହି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ସୁଶାନ୍ତଙ୍କୁ ହିଁ ନିଜର ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି । ଏକ ନିରୋଳା ବର୍ଷାଭିଜା ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ସୁଶାନ୍ତଙ୍କୁ ନିଜର ପ୍ରେମ ନିବେଦନ କରନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ବିବାହ କରି ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ସୁଶାନ୍ତ ନିଜର ବିବେକ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମ ହରାନ୍ତି ନାହିଁ । ସେ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାଙ୍କୁ ଜଣେ ‘ସାନ ଭଉଣୀ’ ର ସ୍ନେହ ଦେଇଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରେମିକା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ମନା କରିଦିଅନ୍ତି । ଏହି ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଶତଧା ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ କରିଦିଏ ।

ବିନୀତା ଜଣେ ମେଧାବୀ ଓ ଆଧୁନିକା ଯୁବତୀ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଭୁଲ ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ଗହଣରେ ନିଜର ବାଟ ହରାଇ ବସନ୍ତି । ସେ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସମାନାଧିକାରର ନାମରେ ଧୂମକେତୁ ଓ ଦିଲ୍ଲୀର ଠିକାଦାର ପୁଅ ସୋହନ ସିଂହଙ୍କ ପ୍ରଲୋଭନରେ ପଡ଼ିଯାଆନ୍ତି । ସୁଶାନ୍ତ ବାରମ୍ବାର ବିନୀତାଙ୍କୁ ସତର୍କ କରାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ବିନୀତା ତାଙ୍କୁ ଭୁଲ ବୁଝନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ କଥାକୁ ଉପହାସ କରନ୍ତି । ଶେଷରେ ବିନୀତା ସୋହନ ସିଂହ ଓ ଧୂମକେତୁଙ୍କ ସହ ଦିଲ୍ଲୀ ବୁଲିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି । ସେଠାରେ ସଭ୍ୟତା ଓ ମଉଜ-ମଜଲିସର ନାମରେ ବିନୀତା ନିଜର ସର୍ବସ୍ୱ ହରାନ୍ତି । ସୋହନ ସିଂହ ତାଙ୍କ ସହ ଶାରୀରିକ ସମ୍ପର୍କ ରଖିବା ପରେ ତାଙ୍କୁ ଜଣେ ରକ୍ଷିତା ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରି ପରିତ୍ୟାଗ କରେ । ବିନୀତାଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସମ୍ମାନ ଏକ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ପରି ଶେଷରେ ମୂଲ୍ୟହୀନ ହୋଇଯାଏ ।

ଦିଲ୍ଲୀରୁ ଫେରିବା ପରେ ବିନୀତାଙ୍କ ଜୀବନ ନର୍କ ପାଲଟିଯାଏ । ଚାରିଆଡ଼େ ତାଙ୍କର ଅପବାଦ ରଟିଯାଏ ଏବଂ ଧୂମକେତୁ ପରି ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି । ଏହି ସଙ୍କଟ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସୁଶାନ୍ତ ତାଙ୍କର ହାତ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ । ସୁଶାନ୍ତ ସବୁ ଜାଣିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ବିନୀତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଥିବା ନିଜର ନିଷ୍କଳଙ୍କ ପ୍ରେମକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ବିବାହ କରି ଓଡ଼ିଶା ନେଇଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଅନ୍ତି । ସେ ଚାହୁଁଥିଲେ ବିନୀତାଙ୍କୁ ଏହି ଅପବାଦରୁ ରକ୍ଷା କରି ଏକ ନୂଆ ଜୀବନ ଦେବା ପାଇଁ । ବିନୀତାଙ୍କ ବାପା-ମା ମଧ୍ୟ ସୁଶାନ୍ତଙ୍କ ପରି ଜଣେ ‘ଦେବତା’ ସଦୃଶ୍ୟ ଯୁବକଙ୍କୁ ପାଇ ଧନ୍ୟ ମନେ କରନ୍ତି ।

ଉପନ୍ୟାସର ଶେଷ ଭାଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମର୍ମସ୍ପର୍ଶୀ । ସୁଶାନ୍ତ ଯେତେବେଳେ ଓଡ଼ିଶା ଫେରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ବିନୀତାଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗରେ ନେବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେ ଜାଣିବାକୁ ପାଆନ୍ତି ଯେ ବିନୀତା ଚୁପଚାପ୍ କାଠମାଣ୍ଡୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି । ବିନୀତା ସୁଶାନ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଚିଠି ଛାଡ଼ି ଯାଇଥାନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ଲେଖିଥାନ୍ତି ଯେ ସେ ସୁଶାନ୍ତଙ୍କ ପରି ଜଣେ ପବିତ୍ର ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜକୁ ଅଯୋଗ୍ୟା ମନେ କରୁଛନ୍ତି । ସେ ନିଜର ଭୁଲ୍ ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ଜନ୍ମରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆର ଜନ୍ମରେ ସୁଶାନ୍ତଙ୍କୁ ପାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ବିଦାୟ ନିଅନ୍ତି । ସୁଶାନ୍ତ ସେହି ଶେଷ ଚିଠିଟିକୁ ଧରି ବନାରସର ସେହି ମେଘାକ୍ରାନ୍ତ ଆକାଶ ତଳେ ଏକୁଟିଆ ଠିଆ ହୋଇ ରହନ୍ତି ।

ଏହିପରି ଭାବେ, ‘ମୃଗତୃଷ୍ଣା’ କାହାଣୀ ମଣିଷ ମନର ବାସନା ଓ କର୍ମଫଳର ଏକ ଶିକ୍ଷଣୀୟ କାହାଣୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ । ସଂସାରର ସବୁ ଆକର୍ଷଣ ଯେ ସୁଖଦାୟକ ନୁହେଁ, ତାହା ବିନୀତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଲେଖକ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଚିତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି । ସୁଶାନ୍ତଙ୍କ ପରି ସଂଯମ ଓ ପବିତ୍ରତା ହିଁ ଜୀବନର ପ୍ରକୃତ ସମ୍ବଳ ବୋଲି ଏହି ମୂଳ କାହାଣୀ ଆମକୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ।

ଉପସଂହାର (Conclusion)

‘ମୃଗତୃଷ୍ଣା’ କେବଳ ସୁଶାନ୍ତ ଓ ବିନୀତାଙ୍କ ପ୍ରେମ କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ମଣିଷ ମନର ସେହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଯେଉଁଠି ଆମେ ଛାଇ ପଛରେ ଗୋଡ଼ାଇ ପ୍ରକୃତ ସତ୍ୟକୁ ହରାଇ ବସୁ । ପୁସ୍ତକଟି ଆମକୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ ସଂଯମ ଓ ବିଚାରହୀନ ସ୍ୱାଧୀନତା କିପରି ବିନାଶର କାରଣ ହୋଇପାରେ । ସୁଶାନ୍ତଙ୍କ ପରି ଧୈର୍ଯ୍ୟବାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ବିନୀତାଙ୍କ ପରି ଜଣେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଜଳୁଥିବା ନାରୀଙ୍କ କାହାଣୀ ଆପଣଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିବ । ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସାରାଂଶରେ କାହାଣୀର ଗଭୀରତାକୁ ବୁଝିବା ଅସମ୍ଭବ । ସେହି ଭାବପ୍ରବଣତା, ସେହି ବନାରସର ଗଳି ଏବଂ ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଅନୁଭବ କରିବା ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବହିଟି ପଢ଼ିବାକୁ ହେବ । ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୃତି ଯାହାକୁ ପଢ଼ିବା ପରେ ଆପଣ ଜୀବନର ଅନେକ ନୂତନ ଦିଗ ଆବିଷ୍କାର କରିବେ ।